Op zoek naar de Hemelse Aarde

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Ergens aan de rafelranden van de Nederlandse maatschappij wonen David en Piet. In haar documentaire Welkom op de hemelse aarde portretteert documentairemaakster Judith de Leeuw deze outcasts en hun wereld liefdevol. Floortje Smit sprak haar over hun bijzondere relatie.

Radioreportage voor het programma Nooit Meer Slapen (VPRO), uitgezonden op NPO Radio 1, op 4 maart 2017.

<iframe width=“100%” height=“20” scrolling=“no” frameborder=“no” src=“https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/311665268&amp;color=ff5500&amp;inverse=false&amp;auto_play=false&amp;show_user=true”></iframe>

De lijnen van Lorca

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Tekenaar Tobias Tak eert Federico Garcia Lorca, een van de belangrijkste Spaanse dichters van de twintigste eeuw met een visuele ode. In Canciones vertaalt en verbeeldt hij twintig gedichten in fantasierijke pentekeningen. Floortje Smit praat met hem.

Radioreportage voor VPRO Nooit Meer Slapen, uitgezonden op NPO Radio 1, op 23 februari 2017.

<iframe width=“100%” height=“20” scrolling=“no” frameborder=“no” src=“https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/311664831&amp;color=ff5500&amp;inverse=false&amp;auto_play=false&amp;show_user=true”></iframe>

Jackie

Reportage Nooit Meer Slapen

De fascinerende speelfilm Jackie is net zo zeer een onconventioneel portret van voormalige presidentsvrouw Jacqueline Kennedy als een film over beeldvorming. De Chileense regisseur Pablo Larrain volgt Jackie in de dagen na de moord op haar echtgenoot, president John F. Kennedy. Nathalie portman speelt de hoofdrol en werd met haar acteerwerk genomineerd voor een Oscar.

Floortje Smit zag de film met Amerikakenner Willem Post en Mick Peet, een van de makers van de graphic novelserie the Kennedy Files.

Radioreportage voor VPRO’s Nooit Meer Slapen, uitgezonden op NPO Radio 1, op 9 februari 2017

De keuze van haar vader

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Toen regisseur Yan Ting Yuen zes jaar oud was, verhuisde ze met haar vader en moeder van Hong Kong naar Nederland. Nu, ruim veertig jaar later, vraagt zij zich af: waarom eigenlijk? Was dat een vrije keuze? Of had dat iets te maken met de geschiedenis van China, de culturele revolutie, de politieke omstandigheden?

Tijdens het maken van My Father’s choice leerde ze echter vooral dat dingen soms nu eenmaal gaan zoals ze gaan - en dat dat ook geldt bij het maken van documentaires. Floortje Smit zocht Yan Ting Yuen op en sprak haar over haar persoonlijke documentaire.

Radioreportage, uitgezonden op NPO Radio 1, in het programma Nooit Meer Slapen, op 28 januari 2017.

Nepnieuws

Column de Volkskrant

Donald Trump heeft het vaccinatieprogramma voor kinderen stilgelegd. Lady Gaga wilde tijdens haar Superbowl-optreden een eerbetoon brengen aan moslims. Het is niet waar, maar verscheen wel als ‘nieuws’ op websites als Salt Lake City Guardian en de NY Morning Post. Het Lady Gaga-‘nieuwtje’ werd 50 duizend keer gedeeld. Dat nepnieuws bestaat, is geen nieuws. Wel nieuw is dat deze sites, zo bleek na onderzoek van nieuwssite Buzzfeed, waren gecreëerd om een Hollywoodfilm te promoten, A Cure For Wellness. De thriller draait vanaf deze week in de bioscoop.

‘A Cure for Wellness is een film over een nepgeneesmiddel dat mensen juist zieker maakt’, zei de producent als reactie. ‘Als onderdeel van de publiciteitscampagne hebben we een nep-wellness-site gemaakt en hebben we de samenwerking gezocht met nepnieuwsproducenten om nepnieuws te maken.’

Wie vond dat in godsnaam een goed idee en waarom? Nog los van de gevaren van dit soort polariserende stukjes, als nergens te zien is dat de sites zijn gemaakt ter promotie van een film, behalve dan in een halve verwijzing in een van de vele nepberichtjes, hoe kan zo’n campagne dan effectief zijn? Tenzij deze ophef het doel was, natuurlijk. Inmiddels linken de neppagina’s braaf door naar de filmwebsite.

Nu maakte de filmwereld al online nepnieuws en nepsites voordat dit een bekend concept was. The Blair Witch Project werd mede een hit door het verspreiden van nepnieuws over de vermissing van een aantal tieners. Guy Pearce hield als directeur van Weyland Industries een fictieve TED-talk (gedateerd in 2023) voor Prometheus. De makers van Toy Story 3 plaatsten een commercial voor de alleen in de film bestaande Lots-o’-Huggin’-beer op YouTube, compleet met storingen in het VHS-beeld. Op Tripadvisor is nog steeds het fictieve gebied Zubrovka te vinden, dat figureert in Wes Andersons The Grand Budapest Hotel. Via akademiezubrowka.com kun je een cursus volgen met de titel The Republic of Zubrowka Before the War: a Central European Case Study of Social, Political and Cultural Upheaval.

Het waren prachtige campagnes, die werden geroemd als innovatief en baanbrekend. Nu pas zie ik de consequentie: dankzij de filmindustrie zwerven online talloze stukken fictie rond die een argeloze lezer best voor waar kan aannemen, zeker als de film weggezakt is in het publieke geheugen. Natuurlijk, A Cure for Wellness gaat veel te ver. Maar de campagne toont aan dat dit soort geinig bedoelde virtuele marketing zijn onschuld verloren heeft.

La la haat

Column de Volkskrant

Er is iets geks aan de hand met La La Land. Vlak voor Kerst gold deze nostalgische musical nog als niet te missen, een luchtige noot in barre tijden. Een schitterende ode aan film en Hollywood. Man, zélfs de grootste musical- en jazzhaters werden ingepakt door deze romantische, kleurrijke musical over jazz. Meesterwerk La La Land kreeg net zoveel Oscarnominaties als All about Eve en Titanic (een record!) en de film won zeven Golden Globes.

Maar zó goed was het toch ook weer niet?, dacht ik toen. Ik was niet de enige. Ondergronds bleek een schare mensen te bestaan die niet verliefd was geworden op La La Land. Die niet tapdansend de bioscoop verlieten maar gewoon de schouders ophaalden en dachten: ja hoor, prima film.

Waar zaten die al de tijd? Zijn ze laat naar de film gegaan, met te hoge verwachtingen? Waren ze bang om van cynisme beschuldigd te worden, of van een kil hart? In een geestige sketch van Saturday Night Live wordt een jongen (gespeeld door Aziz Ansari) gearresteerd vanwege zijn kritiek op de film. ‘Het was goed hoor, maar ik vond het middelste deel een beetje langdradig’, vertelt hij zijn woedende en verbijsterde ondervragers (‘You sick pervert!’).

Zo voelde dat inderdaad, met La La-twijfels op een kerstborrel. Eerst durfden de jazz-puristen hun mond open te doen. ‘La La Land heeft geen idee wat er werkelijk gebeurt binnen de jazz-wereld’, schreef website Vulture. Terwijl jazz zich steeds probeert aan te passen aan de tijd, wordt dat in de film nou net belachelijk gemaakt. Trouwens, wat Sebastian free-jazz noemt is geen free-jazz. En is La La Land niet veel te wit voor een film die die muziekstijl wil eren?

Toen was het hek van de dam. Hoofdpersonage Sebastian werd ontmaskerd als een vervelende snob die zijn eendimensionale vriendin de hele tijd lesjes in jazz en het leven geeft. ‘Elke slechte date die ik ooit heb gehad’, aldus Guardian-columnist Hadley Freeman. La La Land werd in grote artikelen op belangrijke filmsites beschuldigd van valse nostalgie, navelstaarderij en een ongeloofwaardige hoeveelheid Toyota’s Prius.

De podcast van The New York Times riep ‘een oorlog’ uit en liet vijftig minuten lang een voor- en een tegenstander discussiëren. Wie geen redacteur heeft die iets te vitten heeft op La La Land laat het vitten op La La Land onderzoeken. Overanalyseren is dat natuurlijk, maar voor het beeld van de film is het funest. Wat was er ook al weer wel leuk aan die musical? Voor mensen die hun geld zetten op Oscar-records valt het te hopen dat de Oscarstemmers dat na deze stroom aan artikelen wel nog weten.

Filmstill La La Land Filmstill La La Land

Schoonheid van het onopvallende

Recensie de Volkskrant

Elke ochtend gebeurt precies hetzelfde in Paterson. Paterson (Adam Driver) opent zijn ogen en grijpt naar zijn horloge. Tien over zes. Dan staat hij op, drinkt hij koffie en gaat hij naar zijn werk.

Zo wakker worden zonder wekker, elke dag op min of meer hetzelfde tijdstip, dat kan alleen als het leven een grote routine is. Als elke dag zo identiek is aan de andere dat het lichaam zich heeft aangepast. In de meeste films wordt zoiets afgeschilderd als een nachtmerrie, maar niet in het werk van regisseur Jim Jarmusch (Down by Law, Dead Man). In Paterson laat hij zien dat in zo’n voortkabbelend leven juist de schoonheid van het onopvallende gaat opvallen.

Buschauffeur Paterson drinkt bijvoorbeeld zijn kop ochtendkoffie en bestudeert even een luciferdoosje. Op weg naar het busstation borrelen er woorden op. En als hij achter het stuur zit van zijn bus, schrijft hij voor het wegrijden rustig een liefdesgedicht in zijn notitieboekje naar aanleiding van dat doosje. Poëzie zit in het kleine.

Zeven dagen volgt Paterson deze dichtende buschauffeur. Hij praat met mensen in de kroeg, hij bestudeert zijn passagiers met een mild geamuseerde blik. Hij is niet meer of minder bijzonder dan de mensen om hem heen. En er gebeurt niet echt iets. In Paterson, New Jersey, wordt niemand afgestraft voor plannen die tot mislukken gedoemd zijn, zijn de ambities beperkt en loopt alles met een sisser af.

‘Het leven heeft geen plot’, zei regisseur Jarmusch eens, ‘dus waarom een film wel?’ Omdat het leven doorgaans saai is, natuurlijk. Maar Jarmusch, van wie ook zes eerdere films vanaf deze week in gerestaureerde vorm in de bioscopen te zien zijn, weet altijd films om personages zonder opzienbarende verhalen te bouwen.

In Paterson vloeit de stroom aan kleine gebeurtenissen zo achteloos en is het acteerwerk van Adam Driver zo terloops, dat je bijna zou vergeten hoe ingenieus deze film in elkaar zit. Het is een opeenvolging van mooie, liefdevolle en geestige observaties die geen moment verveelt en waarbij Jarmusch slim gebruikmaakt van de gedichten van Ron Padgett.

Paterson herinnert de kijker eraan hoeveel kunst en liefde er schuilt in ogenschijnlijk onopmerkelijke mensen met onopmerkelijke huizen en onopmerkelijke levens. Je moet het alleen willen zien. Het is een ode aan diversiteit, die tegelijkertijd benadrukt dat iedereen in de basis hetzelfde is.

Het maakt van Paterson, met deze wereld waarin niets schreeuwt en alles fluistert, het perfecte tegengif voor turbulente tijden. Mensen praten met elkaar. Ze zijn niet bang. Verslapen lijkt eventjes de grootst mogelijke ramp (al volgt er later nog iets ergers), maar ook dat blijkt helemaal geen drama.

Wie gelukkig wil zijn moet de wereld bekijken met een liefdevolle blik. Een film die dat voor elkaar krijgt is er om te koesteren.

filmstill Paterson filmstill Paterson

In memoriam: John Hurt

I.M. de Volkskrant

Als de Britse acteur John Hurt, die vrijdag op 77-jarige leeftijd overleed, met één rol uit zijn imposante oeuvre herinnerd zou moeten worden, dan is het er een waarin hij onherkenbaar is. In The Elephant Man (David Lynch, 1980) speelde Hurt John Merrick, een misvormde man en circusattractie die zijn leven lang werd uitgelachen.

Hurt was verstopt onder een dikke laag prothesen - dagelijks moest hij negen uur in de make-up, maar dankzij zijn lichaamstaal en zijn stem wist hij Merricks levensverhaal hartverscheurend te maken.

Het is Hurt op zijn best: de Britse acteur had een voorliefde voor personages waar niemand graag naar wil kijken. Hij maakte ze menselijk en zorgde dat ze gezien werden.

Als 9-jarige jongen in een Brits mijndorpje droomde Hurt al van een acteercarrière. Zijn ouders - een wiskundige die werkzaam was als priester en een ingenieur met liefde voor het amateurtoneel - dachten daar anders over. Acteren, zo vonden zij, was hooguit een leuke hobby.

Hurt zette door en leerde het vak, dankzij een studiebeurs en de verkoop van naaktportretten van zijn vrienden, op de Royal Academy of Dramatic Arts. Zijn methode was klassiek: acteren was voor hem simpelweg spelen en zijn fantasie gebruiken.

Hurt, ook werkzaam als theateracteur, begon in de filmwereld met The Wild and the Willing (1962), en brak door in 1966 met A Man for All Seasons. Maar de rol die zijn carrière bepaalde was die van Quentin Crisp in The Naked Civil Servant. Hurt speelde een flamboyant homoseksueel icoon, op de Britse televisie, terwijl homoseksualiteit destijds in Engeland nog illegaal was.

Hem werd van alle kanten voorspeld dat dit het einde van zijn loopbaan zou betekenen, maar het tegenovergestelde gebeurde. Hurt kreeg juist meer opmerkelijke rollen aangeboden: ingewikkelde, gelaagde personages waarover andere acteurs zouden aarzelen. Hij werd gecast als heroïneverslaafde in Midnight Express en Merrick in The Elephant Man - twee rollen waarmee hij een Oscarnominatie verdiende. Met zijn rol in Midnight Express won hij een Golden Globe.

Zijn uiterlijk maakte hem ongeschikt voor de mooie-mannen-rollen. Hurt was relatief klein (1.75 meter) en had al vroeg zijn beroemde wallen die zijn ogen iets droefs gaven. Hoe ouder hij werd, hoe dieper de groeven in zijn gezicht - vaak toegedicht aan een overwonnen alcoholverslaving. En aan de dood van de vrouw die zijn echtgenote had moeten worden, maar die in 1983 tijdens een gezamenlijk paardrijritje viel en overleed. Daarbij had hij die prachtige diepe stem, die zijn personages iets warms kon geven, of juist iets hards.

Hij legde altijd een bijzondere gelaagdheid in zijn spel. Het maakte hem de ideale acteur voor uitersten: hij speelde even knap kwetsbare slachtoffers als glibberige, charismatische leiders. Van de vals beschuldigde Timothy Evans (10 Rillington Place), de monsterlijke Romeinse keizer Caligula (I, Claudius) tot MI6-baas Control in Tinker Tailor Soldier Spy.

Zijn rollen in blockbusters maakten hem bekend bij een breder publiek van een andere generatie. In Alien (1979) was te zien hoe er een buitenaards wezen uit zijn buik barstte - het is een van de beroemdste sterfscènes uit de filmgeschiedenis, en een die hij later zelf weer parodieerde in Spaceballs (1987). De Harry-Potter-generatie kent hem als de man die tovenaarsleerling Harry zijn eerste toverstok gaf.

In 2015 werd hij geridderd. Hurt trouwde vier keer, en heeft twee kinderen. De oorzaak van zijn dood is niet bekendgemaakt. De acteur liet in juni 2015 weten dat hij alvleesklierkanker had, maar verklaarde later genezen te zijn. In 2016 zegde hij een toneelstuk af vanwege zijn gezondheid.

Het Nederland van Michiel van Erp

Monografie Michiel van Erp

In Het Nederland van Michiel van Erp bestudeert Floortje Smit de werkwijze van documentairemaker Michiel van Erp en gaat zij na welk beeld de jubilerende cineast (25 jaar in het vak) nu eigenlijk van ons land schetst.

Van Erp brak halverwege jaren ‘90 van de vorige eeuw door met zijn documentaire-serie Lang Leve… en maakte films als Op handen gedragen, Pretpark Nederland, Angst en I Am a Woman Now. Recent maakte hij de documentaire-reeks Hollands Welvaren en de film MH17: het Verdriet van Nederland. Zijn fictiedebuut, de dramaserie Ramses, won vele (inter-)nationale prijzen. Momenteel is Van Erp bezig met zijn speelfilmdebuut Niemand in de Stad.

De monografie kost €7,50 en is verkrijgbaar bij Het Ketelhuis en EYE in Amsterdam. Tot het eind van dit jaar kunnen leden van de Dutch Directors Guild het boekje gratis ophalen bij de kassa van Het Ketelhuis. Je kunt het ook bestellen door een mail te sturen naar info@ketelhuis.nl

Presentatie Brainwash Zomerradio

Presentatie Brainwash Zomerradio (Human)

In Brainwash Zomerradio van Human interviewt presentator Floortje Smit denkers aan de hand van muziek. In negen afleveringen spreekt ze met filosofen, wetenschappers, theatermakers en schrijvers over de muziek die vormend is geweest voor hun identiteit en voor hun denken.

Waarom het nummer ‘Something To Live For’ van Ed Harcourt het favoriete liefdeslied is van filosoof Jan Drost, schrijver Karin Amatmoekrim weemoedig wordt van ‘Avec le Temps’ van Anne Sofie von Otter en onze preutse, angstige maatschappij volgens theatermaker Lucas de Man wel wat meer ‘Sexy Back’ van JustinTimberlake kan gebruiken.

Uitgezonden van 25 juli tot en met 4 augustus 2016, live van 00:00 tot 02:00.

Floortje Smit ©Tjebbe Venema/Human Floortje Smit ©Tjebbe Venema/Human

Wie wil er de hoer spelen?

Column de Volkskrant

Hoeren heeft Quentin Tarantino nodig. Of op z’n minst: actrices die een hoer van zo’n 150 jaar geleden kunnen spelen. Dus zonder siliconentieten alsjeblieft en met natuurlijke wenkbrauwen, zo viel op te maken uit een castingoproep voor een western die Tarantino zal produceren.

Dat leverde gezeik op. Actrices, zo merkte het weblog Women and Hollywood op, werden gevraagd om een foto van zichzelf te versturen in een mail met als onderwerp ‘hoer’. ‘Dat is niet oké’, aldus het weblog. Ach, dat whore kwam rechtstreeks uit het script, dat bovendien is geschreven en zal worden geregisseerd door een vrouw, was het verweer. De advertentie werd ondertussen vliegensvlug offline gehaald.

Toch is ‘hoer’ nog niet eens zo heel opmerkelijk in zo’n casting call. Werkzoekende actrices krijgen - in elk geval in Engeland en Amerika - wel idiotere opmerkingen voor de kiezen. De rollen van naakt lijk met een ‘smokin’ body’ (‘deze rol heeft geen tekst’)

liggen voor het oprapen. Een verdere greep uit de gestelde eisen: ‘Petit, want er is weinig ruimte op de set.‘Of: ‘Aantrekkelijk, zelfs zonder make-up.’ En: ‘Haar decolleté is haar sterkste punt.’

Rollen voor wetenschappers zijn in geringe mate beschikbaar. Wie wil, kan wel een stel zwevende borsten spelen (‘niet herkenbaar in beeld’). Deze pareltjes van advertenties zijn te vinden op de netwerksite Tumblr: Someladyparts of Casting Call Woe. In het filmpje Casting Call, The Project lezen achttien actrices een aantal hoogtepunten voor (‘de regisseur is naakt bij al zijn films, dus je bent niet alleen’). Dat moet wel voor lowbudget-hobbyprojecten zijn, denk je dan. Maar actrice Rose McGowan werd vorig jaar nog ‘aangemoedigd’ een push-up bh te dragen bij een auditie voor een Adam Sandler-film.

Ergens ontkomt een casting call niet aan stereotypen. Een regisseur moet immers nauwkeurig omschrijven wat hij zoekt, benoemen wat hij wil laten zien. Zo komt niemand voor onprettige verrassingen te staan.

Het is wel opvallend dat vrouwen de afgelopen jaren steeds vaker om seksuele handelingen worden gevraagd, stelde de oprichtster van Casting Call Woe in The Guardian. Door een serie als Game of Thrones denken jonge filmmakers dat expliciete seks erbij hoort, denkt ze. Porno heeft de grenzen van het acceptabele opgerekt.

Het is een interessante gedachte en het maakt ook duidelijk dat een enkele advertentie niet zo veel zegt. Pas als je een serie achter elkaar beschouwt, wordt duidelijk hoe over vrouwen wordt gedacht in de filmwereld. En over al die idiote seksistische advertenties kun je veel zeggen, maar die zijn daar in elk geval schaamteloos eerlijk over.

Vrouwen volgens Verhoeven

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Wat een triomf was het, toen regisseur Paul Verhoeven zijn nieuwste film in Cannes vertoonde. Elle, een duistere en geestige thriller over een vrouw (Isabelle Huppert) die moet leren omgaan met de nasleep van een verkrachting, had volgens veel critici gewoon de Gouden Palm moeten winnen.

Floortje Smit sprak met Verhoeven over Isabelle Huppert, sterke vrouwen en humor.

Uit de comfortzone met Jorinde Keesmaat

Presentatie VPRO Nooit Meer Slapen

Ze liet twee jonge vrouwelijke pianisten tussen het spelen door met elkaar boksen, ze droeg muzikanten op al spelend door het publiek lopen. Ze bedacht optredens in een vuurtoren, of tussen de flats. Regisseur Jorinde Keesmaat wil met haar werk iedereen uit de comfortzone halen – publiek en acteurs of musici.

Jorinde Keesmaat is regisseur van theatrale projecten, voorstellingen en geënsceneerde klassieke concerten. Haar werk was te zien in Carre, of tijdens het Grachtenfestival. Ze is al vier jaar de regisseur van Tracks – een programma in het Amsterdamse Concertgebouw dat een nieuw publiek wil aanboren voor de klassieke muziek.

Maar de komende drie jaar gaat ze zich toeleggen op haar grote passie: opera. Ze is aangesteld als gastregisseur bij het Center for Contemporary Opera in New York – om dat te financieren kreeg ze van het Fonds Podiumkunsten de internationale Fast Forward-beurs.

Ik sprak met haar tijdens de uitzending van Nooit Meer Slapen op vrijdag 28 mei 2016. Ook Benjamin Herman kwam langs, in het tweede uur, voor het geïmproviseerde interview ‘Open Kaart’.

Luister hier de hele uitzending: Nooit Meer Slapen - 28-05-2016

Jorinde Keesmaat Jorinde Keesmaat

De naam is Bond, Jane Bond

column de Volkskrant

Als je de traditionele James Bond-fans gek wilt krijgen, moet je vandaag in het voorbijgaan even ‘Jane Bond’ fluisteren.

Want was die hele storm rondom een mogelijk zwarte James Bond (Idris Elba) net gaan liggen, leek een witte man weer gewoon de meest voor de hand liggende optie voor de iconische rol – op Tom Hiddleston werd onlangs zoveel gegokt dat de een onlinewedkantoor besloot de weddenschap stil te leggen - krijg je dit weer! X-Files-actrice Gillian Anderson solliciteerde afgelopen week openlijk op de functie. Ze plaatste een plaatje van een Bond-poster met zichzelf als titelheld op Twitter. En oogste enorm veel bijval.

Wat is het toch een enerverende periode, dat tussen de aankondiging van een film waar fans reikhalzend naar uitkijken en de daadwerkelijke première. Het kan nog alle kanten op. Een zwarte Bond? Een vrouwelijke? Waarom niet? Voor- en tegenstanders voeren verhitte discussies – dankbaar koffieapparaatmateriaal.

Iets soortgelijks gebeurde deze week met Frozen 2. Zou het niet leuk zijn als Elsa een ‘princess charming’ zou ontmoeten, opperde een biseksueel 17-jarig meisje onder #GiveElsaAGirlfriend. Zodat kinderen leren dat niet alleen heteroseksualiteit ‘normaal’ is? U kunt zich de minder liberale ouders al schuimbekkend voorstellen (wat? #CharmingPrinceForElsa!); anderen raakten zo geinspireerd dat zij via #GiveCaptainAmericaABoyfriend het superheldenuniversum óók wat diverser probeerden te maken.

Het grappige is dat dit soort intrigerende, revolutionaire maar onrealistische ideeen zoveel aandacht genereren – ook in reguliere media - dat dit alles opeens echt mogelijk lijkt. Zo gek klinkt het allemaal niet. Gillian Anderson maakte een grapje, zei ze, maar ze speelde eigenlijk al eens een soort vrouwelijke James Bond. In de fantastische feministische Britse serie The Fall was ze een ongrijpbare, intelligente detective die jacht maakte op een slechterik, waarbij ze zo nu en dan een lekkere man (of vrouw) oppikte omdat ze daar nu eenmaal zin in had.

En trouwens, de oude Frozen is volgens sommigen al een metafoor voor uit de kast komen (‘Let it go!’), dus zo groot is de stap naar een lesbische Elsa niet.

Maar dit alles gaat natuurlijk nooit gebeuren. Die voorstanders staan immers nog steeds tegenover een meerderheid van de wereldbevolking die moeite heeft met deze baanbrekende stappen. Voor de filmmaatschappijen is dit soort heisa fijne gratis publiciteit, maar meer niet. Blockbusters zijn geen Postbus 51-spotjes voor meer diversiteit, maar miljoeneninvesteringen waarin vooral op safe wordt gespeeld.

Zou ik op de nieuwe Bond moeten gokken, dan zette ik mijn geld nog eerder op een Chinees dan op een vrouw.

Gillian Anderson als Jane Bond Gillian Anderson als Jane Bond

De dansers van Madonna

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Wat is er toch gebeurd met de zeven dansers die met Madonna op het podium stonden tijdens de legendarische Blonde Ambition Tour in 1990? De zelfverzekerde rolmodellen die wereldberoemd werden door de achter-de-schermen-documentaire ‘In bed with Madonna’?

Documentairemakers Reijer Zwaan en Ester Gould zochten het uit voor hun documentaire Strike a Pose. Ik sprak met ze.

Woord: yuppen en moordenaars

Presentatie VPRO Woord.nl

Woord.nl is het radioprogramma voor luisterliefhebbers en nachtbrakers; ik ben een van de vaste presentatoren. Op 21 mei 2016 was het thema stadsleven - met onder andere een documentaire over een integrerende yup en een reportage over de gevaarlijkste stad ter wereld.

Woord: Stadsleven

Metropolis Metropolis

WC-rollen en het heilige land

Column de Volkskrant

De bezoekers van het Oscargala hebben de goodiebag nog niet eens gekregen en toch is-ie al controversieel. Niet vanwege het idiote bedrag dat dit jaar is gespendeerd aan de cadeautjes die alle Oscargenomineerden na de show mee naar huis krijgen (200 duizend dollar). Nee, een Palestijnse organisatie heeft de ontvangers opgeroepen om het duurste presentje, de voucher voor een tiendaagse eersteklasreis naar Israël (55 duizend dollar), ongebruikt te laten, schrijft het Engelse dagblad The Telegraph deze week.

‘Er zijn geen Hunger Games in Gaza’, aldus het statement van de organisatie, ‘er is werkelijke honger en die wordt veroorzaakt door een jarenlange bezetting en beleg door Israël.’

Dit was natuurlijk helemaal niet de bedoeling van het bedrijf Distinctive Assets, dat dit jaar de inhoud van het tasje samenstelde. Het moet immers een onschuldig bedankje zijn voor de fijne aanwezigheid van de sterren. Bedoeld om ‘degenen te pamperen die alles kunnen kopen, maar nog steeds blij worden van cadeautjes’. Dus wordt tegen de miljonairs dankjewel gezegd met zes rollen zacht en absorberend wc-papier ter waarde van 275 dollar; een draagbaar seksspeeltje voor vrouwen; gratis lessen van een personal trainer. Vorig jaar konden de vrouwen gratis en voor niets hun eigen bloed laten injecteren in de clitoris. De sterren kregen al eens nepwimpers in van nertshaar en een bord waardoor je minder gaat eten.

Als ik hier de merknamen had geschreven, was u nu waarschijnlijk al driftig aan het googlen. Die tas is ook niet bedoeld voor de beroemdheden, maar voor u en mij. Naamsbekendheid, daar gaat het om. Zo’n nieuwtje over de duurste-Oscar-goodiebag-ooit, daar klik je op en voor je het weet, kijk je naar een instructievideo over de vampierborstlift.

Want zou Jennifer Lawrence dat overwegen? Zou Leonardo DiCaprio het komende jaar op wandelvakantie gaan in Japan? Een producent? Laatst stond in filmtijdschrift Hollywood Reporter een verhaal dat er in Hollywood amper geslapen wordt door de werkdruk - een vakantie zit er niet echt in.

Zelfs als de beroemdheden de bonnen wél inwisselen, vormen de kosten een nuttige investering voor het bedrijf dat het presentje aanbiedt. Voor Israël was dit een manier om ‘invloedrijke opiniemakers’ hun land ‘zelf te laten ervaren en niet via de media’, aldus minister van toerisme Yariv Levin. Een eventueel bezoek zal een ‘enorm effect hebben op hun miljoenen fans en volgers’.

Precies waarom de Palestijnen protesteren natuurlijk - die dan ook weer slim en helemaal gratis gebruikmaken van de goodiebaghype.

Rot voor de ontvanger ook, die zo ongewild wordt meegezogen in de politieke situatie in het Midden-Oosten. Maar voor Nederland valt hier een interessante les te leren: investeren in een weekendje De Veluwe in de tas is de moeite meer dan waard.

Josephs toiletpapier © Josephs toiletpapier ©

Deze film gaat over mensen, niet over maya’s

Interview de Volkskrant

Het was een opmerkelijk gezicht, tijdens de Berlinale van dit jaar. In plaats van de gebruikelijke actrices in avondjurk, verschenen María Mercedes Coroy en María Telón van Ixcanul in feestelijke Guatemalteekse klederdracht op de rode loper.

Het was passend: nog voor de première stond Ixcanul bekend als ‘die film met die onmogelijke titel’. Of ‘die film uit Guatemala’ - een plek waar de filmindustrie zo goed als non-existent is.

Ixcanul gaat over een 17-jarig Maya-meisje dat met haar vader en moeder op het land woont van een grootgrondbezitter. Ze moet met hem trouwen, maar ze heeft meer interesse in een leeftijdsgenoot en zijn dromen over Amerika. Als Maria haar leven in eigen hand probeert te nemen, heeft dat grote consequenties.

Het Amerikaanse filmtijdschrift Hollywood Reporter omschreef de film als een veelbelovend debuut, dat diep in de Mayacultuur wist te duiken. Later zou de film in Berlijn de Alfred Bauer Award winnen - een prijs die nieuwe perspectieven in de cinema beloont. Sindsdien maakt de film een ereronde langs de filmfestivals: deze week is hij te zien tijdens World Cinema Amsterdam.

Het bijzondere van Ixcanul is dat de film de camera direct richt op de indianenbevolking in Guatemala, een groep die eeuwenlang als inferieur werd gezien en nog steeds amper is te zien in de media. Een groep bovendien die door haar eigen taal en de gesloten gemeenschap onbenaderbaar lijkt.

quote quote quote

Het is een buitenstaander, de Guatemalteekse regisseur Jayro Bustamante (1977), die hen hier respectvol en genuanceerd portretteert.

Dat was makkelijker dan het lijkt, vertelt hij in Berlijn. ‘De families die geïsoleerd wonen, op zo’n landgoed, daarmee leg je moeilijk contact. Ze spreken ook geen Spaans. Maar de Maya’s in de dorpen en steden zijn heel open.’ Over zijn film deden ze niet moeilijk. ‘Ik kan me voorstellen dat het anders is als je ze vraagt hun eigen huis en leven open te stellen voor een documentaire, maar wij maakten echt een film: alle locaties zijn voor ons gebouwd. Dus het is niet zo dat we als filmcrew daar de maatschappij hebben ontwricht.’

Bustamante was bovendien niet compleet onbekend met de cultuur en het gebied waar Ixcanul zich afspeelt. Tot zijn 14de reisde zijn moeder er als dokter langs de indianenbevolking om vrouwen ervan te overtuigen hun kinderen te laten inenten tegen polio. Het verhaal van Maria hoorde hij van een vrouw die aan hem werd voorgesteld door zijn moeder. ‘Voor mij was het logisch dat het verhaal dat een Maya-vrouw mij vertelde, werd verfilmd met Maya-actrices die spreken in hun eigen taal.’

Om zich als mannelijke latino verder te verdiepen in de wereld van de Maya-vrouwen, organiseerde Bustamante een soort workshops waarin Maya-vrouwen konden vertellen over hun leven en hun problemen. Hun ervaringen verwerkte hij in het script.

Moeder Juana ontdekte hij vervolgens bij een lokale, feministische theatergroep. Maria probeerde hij in eerste instantie tijdens zijn workshops te casten. Daar bleek dat ‘niet iedereen meteen acteur wil worden. Ze waren totaal niet geïnteresseerd.’

Om toch met lokale vrouwen te kunnen werken, bedacht hij iets anders. ‘In een dorp aan de voet van een vulkaan heb ik een plekje gereserveerd op de lokale markt. Alles mee: camera, notitieblokken, een bord met ‘casting’ erop. Er kwam niemand. Helemaal niemand. De volgende dag hebben we het bord veranderd in ‘werk aangeboden’ en voor we het wisten stond er een rij. Daar vond ik mijn Maria.’

Door de ervaringen die hij in het script verwerkte en het gebruik van lokale acteurs, geeft Ixcanul een inkijkje in de wereld van de Maya’s zonder te romantiseren. Bustamante registreert religieuze rituelen in schaars verlichte ruimten waar het zonlicht via de ramen naar binnen piept. Hij laat in gestileerde shots de felgekleurde klederdracht prachtig contrasteren met de askleurige omgeving van de vulkaan.

‘Hypnotiserend mooi’, omschreef vakblad Variety zijn film. Maar Bustamante laat net zo goed ongewenste zwangerschappen zien, alcoholmisbruik en het verlangen dit bestaan te ontvluchten. Een verrassend, schokkend einde laat bovendien zien hoe de Mayabevolking nog wordt misbruikt.

Was het zijn bedoeling de indianenbevolking een stem te geven? Om hun leven te laten zien zoals het is, voorbij de toeristische plaatjes? Bustamante: ‘Het wordt me vaak gevraagd of dat de reden is dat ik de film wilde maken, maar het was zeker niet mijn belangrijkste motivatie. Het verhaal dat de vrouw me vertelde, raakte me. Het gaat over
machteloosheid, over het verlangen iets te veranderen, maar daar niet toe in staat zijn. Hoe wordt iemand een slachtoffer, hoe komt iemand aan zo weinig
macht? Dat vroeg ik me af.

‘Achteraf pas realiseerde ik me hoe belangrijk dit kan zijn voor de indianen, voor de Guatemalteken. Maar het gaat in de eerste plaats over mensen, niet over Maya’s.’

Revolutiejaar 2015: vrouwen aan de macht in Hollywood

reportage de Volkskrant

Bij speelgoedfabrikant Mattel zagen ze het al aankomen. Afgelopen januari lag ‘filmregisseur-Barbie’ in de winkels. Aan Barbies beroepen (honderdvijftig-plus inmiddels) kun je altijd prachtig de tijdgeest aflezen. Ruimtewedloop in de jaren zestig? Barbie werd astronaut. Yuppies in de jaren tachtig? Barbie werd CEO.

 Dat 2015 het jaar is waarin zij filmregisseur werd, is dus veelzeggend.

En inderdaad: het afgelopen jaar kon wel eens de geschiedenis ingaan als keerpunt, het moment waarop de hegemonie van de blanke man in Hollywood aan het wankelen werd gebracht.

Oké, in films zijn er nog altijd minder pratende en/of denkende vrouwen te zien dan mannen. Vrouwelijke scenaristen en filmmakers zijn eerder uitzondering dan regel - de
Equal Employment Opportunity Commission begon dit jaar een onderzoek naar discriminatie van vrouwelijke regisseurs. Maar dat er over dit onderwerp zo veel wordt gepraat, dat de talloze onderzoeken hierover gretig worden overgenomen, is precies het teken dat er verandering op komst is.

Vijf redenen waarom 2015 een revolutiejaar is.

hier quote

1. De rode loper is een feministisch slagveld geworden
Nog niet zo heel lang geleden - zeg 2014 - was het werk van een rode-loperverslaggever niet zo gecompliceerd. Je stelde wat vragen over De Jurk, deelde wat complimenten uit over de sieraden, maakte een grapje en klaar was je. Maar bij de Oscargala-avond van 2015 kwamen journalisten daarmee niet meer weg. 

Ze waren al eens eerder pijnlijk op hun nummer gezet, toen Elisabeth Moss een middelvinger opstak naar de infantiele ‘Mani Cam’ (een soort mini-rodeloper voor de vingers van actrices zodat hun manicure en ringen mooi gefilmd konden worden, bedacht door televisiezender E!,). En Cate Blanchett had vorig jaar nog een cameraman aangesproken op een nogal seksistische camerabeweging, waarmee hij haar langzaam van top tot teen filmde (‘Doe je dat ook bij de jongens?’)

Maar de Oscars van 2015 werden die van #askhermore, een campagne om de actrices interessantere vragen te stellen dan over de jurk, het gevolgde dieet en make-yuptips. 

Een tweede opstand volgde tijdens het filmfestival in Cannes, waar vrouwen op platte schoenen bij galapremières werden teruggestuurd met de boodschap dat ze op pumps dienden te
verschijnen. Vrouwonvriendelijk en seksistisch, aldus de thuisblijvers.

En daar ging de reputatie van de rodeloperpremière als onschuldig glamourfeestje. 

Geen filmjournalist durft door dit alles een actrice nog te vragen of ze ondergoed kan dragen onder een superheldenpak of hoe ze het voor elkaar krijgt een gezin en carrière te combineren. Veiliger is het iets te vragen over #askhermore of #cannesheels of het feminisme in het algemeen.

hier quote

2. De tijd dat je een actrice ongegeneerd kon vragen auditie te doen in een push-up-hb is voorbij
‘Kledingtip: zwart of donker hemdje dat het decolleté lekker laat uitkomen (het dragen van een push-up-bh wordt aangemoedigd).’ Zo’n casting-uitnodiging moet je niet aan actrice en feministe Rose McGowan sturen. Ze knalde het meteen op Twitter, met de naam van de mannelijke ster er min of meer bij (‘het rijmt op Madam Panhandler’). Toen ze daarna door haar agent werd ontslagen, meldde ze ook dat op Twitter.

Als iets dodelijk is voor seksisme, is het wel internet. Je hoeft als acteur tegenwoordig maar één keer iets onhandigs te zeggen (zoals Russell Crowe, die afgelopen jaar stelde dat oudere actrices meer rollen zouden krijgen als ze geen twintigers meer willen spelen) en de wereld valt over je heen: je wordt getweet, geretweet, het wordt opgepikt door feministische sites als Jezebel en voor je het weet staan er ‘denkstukken’ op de site van The Guardian en Vulture.

De website Someladyparts verzamelt sinds vorig jaar al de meest schaamteloze casting-oproepen aan vrouwen. Een fijne nieuwe digitale schandpaal is de Tumblr Shitpeoplesaytowomendirectors, waar vrouwen anoniem hun verhaal kunnen doen over seksisme in de filmwereld. ‘Als ik de hele dag naast jou zit te monteren, krijg ik zin in porno’, kreeg een van hen te horen. Of ‘hoe ben je zo snel zo ver gekomen, buiten het feit dat je goed kunt pijpen?’

Steeds meer actrices vertellen in interviews openlijk over stuitend seksisme en seksuele intimidatie. Ze worden er vaker naar gevraagd, het ene verhaal roept het andere op en ze zijn inmiddels zo talrijk dat je het niet langer weg kunt zetten als ‘incidenten’. Dat de ene na de andere vrouw durfde te vertellen over hoe Bill Cosby hen (naar verluidt) drogeerde en misbruikte, is daar ook een voorbeeld van.

3. Vrouwen zijn ‘hot’
Elk filmtijdschrift heeft het nu wel gedaan, een lijst publiceren met interessante vrouwelijke regisseurs of door vrouwen gemaakte films. Cannes, Berlijn, Londen: de filmfestivals probeerden allemaal een feministische draai te geven aan hun programma’s dit jaar en kozen bewust voor door vrouwen geregisseerde openingsfilms. (Al valt het aantal vrouwelijke regisseurs in competitie nog steeds tegen).

In Cannes werd de campagne #seehernow gelanceerd, om vrouwelijke regisseurs ondersteunen; Meryl Streep begon dit jaar een fonds voor vrouwelijke scenaristen boven de 40.

Nadat er jarenlang gemopperd is over de hoeveelheid vrouwen die werkzaam is in de filmindustrie, worden vrouwen nu dus actief gepromoot. En dat is nuttig en noodzakelijk: hoe meer vrouwen achter de schermen, hoe meer interessante vrouwen op het scherm. Zo bleek ook uit onderzoek van het Geena Davis Institute on Gender in Media.

Maar er is nog een, waarschijnlijk effectievere manier om meer vrouwen op het scherm te krijgen: als blijkt dat het geld oplevert. Ook aan de kassa blijken vrouwen ‘hot’. De films met een vrouwelijke hoofdrol - en dat zijn er nog steeds minder dan met een mannelijke hoofdrol - zijn bijzonder succesvol. In de filmhit-toptwintig van dit jaar staan Inside Out (de Pixar-animatiefilm over de wereld in het hoofd van een jong meisje), Spy (Melissa McCarthy), Trainwreck (Amy Schumer), Fifty Shades of Grey (Dakota Johnson), Pitch Perfect 2 (over een vrouwen-a-capellakoor met onder anderen Anna Kendrick) en in Nederland Gooische Vrouwen 2 (met onder anderen Linda de Mol).

Hup, dan tellen we ook Mad Max: Fury Road mee, want volgens een anti-feministische actiegroep die een boycot uitriep, is dat door de sterke rol van Charlize Theron eigenlijk ‘een feministisch stuk propaganda vermomd als mannenfilm’. En dan moeten The Hunger Games: Mockingjay Part 2 en Star Wars: Episode VII. The Force Awakens nog verschijnen.

Voor Hollywoodbazen is dat nieuws - regisseur Denis Villeneuve moest knokken om Emily Blunt de hoofdrol te laten spelen in Sicario. De producenten zagen liever een man. Blunt wordt nu getipt voor een Oscar.

 Wie de cijfers onderzoekt, zoals website Mic een maand geleden deed, ziet dat films met vrouwen in de hoofdrol het al jaren beter doen dan die met mannen. Van 2006 tot oktober 2015 leverden ‘vrouwenfilms’ in totaal 126,1 miljoen dollar op, tegenover 80,6 voor films met een mannelijke hoofdrol.

 Dat komt doordat niet puberjongens, maar vooral vrouwen de bioscoopkaartjes kopen. Volgens de Bioscoopmonitor (Stichting Filmonderzoek) wordt 74 procent van de bioscoopkaartjes in Nederland afgerekend door vrouwen. Zij gaan met vriendinnen, of nemen hun man op sleeptouw.

Het zijn cijfers die een commercieel filmbedrijf natuurlijk niet kan negeren. Niemand in de bovenste echelons zal zich ooit uit principe druk maken om gelijkwaardigheid. Maar nu er zo overduidelijk geld te verdienen valt, zul je zien dat ze enthousiast op zoek gaan naar vrouwelijke regisseurs en scenaristen. Niet voor niets krijgt na jaren weer eens een vrouwelijke superheld een kans, Wonder Woman, en wordt die film geregisseerd door een vrouw.

4. Ze pikken de mannenrollen in
Het is een ongeschreven regel in Hollywood, waarmee Amy Schumer dit jaar de spot dreef in een weergaloze sketch. Elke actrice heeft een ‘last fuckable day’: ergens zo rond de 40ste verjaardag valt het moment dat je niet meer als lekker wijf, maar alleen nog in een bijrol als moeder of oma wordt gecast. Als je überhaupt nog gecast wordt, zo dik zijn de filmrollen voor vrouwen immers niet gezaaid.

Sandra Bullock (51) besloot zich daar niet bij neer te leggen. Uit frustratie over het gebrek aan interessante hoofdrollen die zij aangeboden kreeg, liet ze haar agent actief zoeken naar rollen die geschreven waren voor haar mannelijke collega’s, vertelde ze aan Time Magazine. Die hadden immers veel minder te klagen. En zo kwam ze terecht bij goede vriend George Clooney, die Our Brand Is Crisis produceerde. De hoofdrol, die eigenlijk voor hem geschreven was, kon inderdaad best door een vrouw gespeeld worden, concludeerde hij. En zo werd Bullock, na twee dagen sleutelen aan het script, de politiek consulent in die film.

Vrouwen in een ‘mannenrol’, het is een trend die dit jaar is ingezet. Julia Roberts werd gecast als FBI-agent in de remake Secret in Their Eyes, een rol die in de oorspronkelijke Argentijnse thriller door een man vervuld werd. Vier jaar geleden werd Brad Pitt nog genoemd als hoofdrolspeler van de boekverfilming The Grey Man, nu is dat Charlize Theron. In de stripverfilming van Doctor Strange zal Tilda Swinton ‘The Ancient One’ spelen, in de strip zelf een oude man met een baard. De rol die in Road House werd gespeeld door Patrick Swayze is in de remake voor Ronda Rousey.

Er zijn zelfs complete casts die een vrouwelijke make-over krijgen: er komt een vrouwenversie van Ocean’s Eleven (ook met Bullock) en Ghostbusters(met Melissa McCarthy, Kristen Wiig, Leslie Jones en Kate McKinnon).

Met emancipatie heeft het allemaal weinig te maken natuurlijk. Vrouwen casten is een gimmick om oud materiaal nieuw leven in te blazen. En films met vrouwen in de hoofdrol leveren dus meer geld op. Het resultaat is wel dat je de komende jaren meer interessante vrouwenrollen zult zien in de bioscoop.

Maar toen kreeg ze de uitgelekte e-mails van Sony onder ogen en ‘ontdekte ze hoe véél minder ze betaald werd dan de gelukkige bezitters van een penis’.

5. En ze willen daar ook nog meer geld voor hebben
Wildvreemde vrouwen omhelsden haar op straat. Sommigen vertelden haar dat ze opslag hadden gekregen. De speech over gelijkwaardige betaling tussen man en vrouw die Patricia Arquette dit jaar hield toen ze een Oscar kreeg voor haar rol in Boyhood maakte indruk.

 En toch klonk het nog als een luxeprobleem. Actrices die niet hetzelfde betaald kregen als hun mannelijke collega’s: wat zeuren ze nou? Ze krijgen toch voldoende? Dat was precies de reden dat actrice Jennifer Lawrence ook niet zo hard onderhandelde bij bijvoorbeeld American Hustle. 

‘Ik had geen zin om te vechten voor miljoenen dollars die ik eerlijk gezegd niet nodig heb’, schreef ze in oktober in Lena Dunhams feministische nieuwsbrief Lenny. Ze wilde niet overkomen als ‘moeilijk’ of ‘verwend’. Maar toen kreeg ze de uitgelekte e-mails van Sony onder ogen en ‘ontdekte ze hoe véél minder ze betaald werd dan de gelukkige bezitters van een penis’.

Op dat laatste valt wel een en ander aan te merken, stellen filmjournalisten Peter Bart en Mike Flemming Jr. Als je kijkt naar de hoeveelheid uren die ze heeft gedraaid, vergeleken met haar tegenspelers valt het relatief gezien mee. Maar dat tegengeluid werd gemakkelijk overstemd. Lawrence is een van de geliefdste actrices van dit moment, en haar column werd wereldnieuws. Ze kreeg complimenten van Hillary Clinton.

 Actrice Sienna Miller heeft sindsdien opgeroepen rollen collectief te weigeren bij ongelijke betaling; Bradley Cooper belooft zijn vrouwelijke tegenspelers te vertellen wat hij gaat verdienen zodat ze een betere onderhandelingspositie hebben.

GIRLPOWER IN DE FILMWERELD

21 februari
 - Reese Witherspoon over de #askhermore-campagne tegen televisiezender ABC: ‘We zijn meer dan onze jurken.’

22 februari
 - Patricia Arquette tijdens haar Oscar-speech voor Boyhood: ‘Nu is het onze beurt om voor eens en altijd een gelijkwaardig salaris krijgen.’

17 maart
 - Ghostbusters-regisseur Paul Feig over zijn vrouwelijke cast op de site Woman and Hollywood: ‘Er zijn zoveel grappige vrouwen en ze hebben dit soort rollen nodig. Ik haat het dat ze niet meer kansen krijgen.’

13 mei - 
Regisseur en Oscarwinnaar Kathryn Bigelow: ‘Ik heb er altijd in geloofd dat je een regisseur alleen moet beoordelen op zijn werk, en niet op het werk in relatie tot hun geslacht.’

2 oktober - 
Georgina Verbaan (35) bij het dankwoord voor het Gouden Kalf voor haar rol in De Surprise: ‘De Duitse producenten wilden een jonger iemand. Ik ben blij dat ik het mocht spelen want het is een interessante rol voor ‘een vrouw op leeftijd.’

13 oktober
 - Jennifer Lawrence in haar geruchtmakende column: ‘Ik wilde niet ‘moeilijk’ of ‘verwend’ lijken. Dat leek een prima idee, totdat ik de salarissen zag en me realiseerde dat mijn mannelijke tegenspelers er helemaal niet mee bezig waren’.

9 november
 - Sandra Bullock in Time Magazine: ‘Dit gaat niet alleen over ongelijke betalingen en het gebrek aan rollen. Het gaat over hoe vrouwen worden gezien. Waarom worden we vanwege onze sekse niet als gelijkwaardig gezien?’

Opgesloten in een mortuariumvrieskist. Met radiorecorder.

Nachtcorrespondent VPRO Nooit Meer Slapen

Andermans dood beleven alsof het je eigen einde is: op documentairefestival IDFA kunnen bezoekers in de huid van John F. Kennedy of Muammar Gaddafi kruipen en hun laatste momenten op aarde beleven. Dat gebeurt via de installatie ‘Famous Deaths’, als onderdeel van IDFA DocLab, waarbij bezoekers in een soort ijzeren afgesloten doodskist door middel van geluid, geur en in het pikkedonker een beroemd sterfmoment meemaken. Onze nachtcorrespondent Floortje Smit probeerde met enige huiver deze nieuwe vorm van beleefcinema uit.

www.vpro.nl

Iedereen houdt zijn mond over de nieuwe Star Wars – een klein wonder eigenlijk.

column de Volkskrant

Aftellen geblazen. Nog zes nachtjes tot de nieuwe Star Wars-film. Dus liggen de eerste mensen al in de rij voor de Amerikaanse bioscopen. En bonken de eersten inmiddels wanhopig het hoofd op de tafel met de woorden ‘het is maar een film, mensen’. We weten het nu toch wel?

Nee, eigenlijk weten we het niet. Ondanks die gestage stroom ‘nieuws’ van de laatste maanden is inhoudelijk vrijwel niets bekend over Star Wars: The Force Awakens. Ja, de hoofdrollen worden waarschijnlijk vertolkt door Daisy Ridley en John Boyega. Maar wie zijn ze? Wat is het verhaal van de 135 minuten lange film? Hoe past Luke Skywalker daarin? Geen mens buiten de direct betrokkenen weet het. Behalve Star Wars-fan Daniel Fleetwood dan, maar die zag de film op zijn sterfbed.

Bij de audities moesten acteurs het script ter plekke uit hun hoofd leren: niets mocht mee naar huis.

Daarmee heeft Disney het schijnbaar onmogelijke geflikt: geheimhouding rond een film waar in deze tijd iedereen bovenop zit. Hoe deden ze dat? Bij de audities moesten acteurs het script ter plekke uit hun hoofd leren: niets mocht mee naar huis. Boyeda mocht maandenlang niemand vertellen dat hij gecast was, wat voelde alsof hij ‘een dubbelleven’leidde, zei hij in Jimmy Kimmel Live. Lupita Nyong’o speelde in scènes waarbij haar tegenspelers geen idee hadden welke rol ze had, vertelde ze persbureau Reuters.

Maar waarschijnlijk de beste reden waarom al deze mensen hun mond houden: ze hebben het gevoel exclusief deel uit te maken van iets groters. Daarom is zelfs nog niet bekend waar volgende week de feestelijke première precies plaatsvindt. Daarom ook krijgen mensen die niet tot de direct betrokkenen horen - filmjournalisten, medewerkers van de uitgeverij van het Star Wars-boek - niets te zien voor de release.

Ondertussen storten de fans zich als hongerige wolven op elk klein dingetje. Begint de film met het woord ‘this’? Hysterie! Wat verklapt het Star Wars-speelgoed over de plot? Reclames?
Trailers? Interviews zijn uitgepluisd op informatie tussen de regels door. De haardracht van acteurs zou aanwijzingen bevatten. Alles wat de fans vonden, werd jammerend ‘grootste spoiler ooit’ genoemd.

 Zoek dan niet!

De Star Wars-makers begrijpen het intrinsieke kind in de mens: je gaat zoeken naar de sinterklaascadeaus, maar wilt vooraf niet echt weten wat erin zit. Voor films geldt hetzelfde. Zelf ben ik nog wel eens nostalgisch naar de tijd dat je niet alles kon vinden op internet. Dat je alleen setfoto’s in de vitrine van de bioscoop had om smachtend naar te kijken.

Die opwinding van het gordijn dat open gaat en je geen idee hebt wat er komt: dat gun je de huidige generatie toch ook? Wat dat betreft is Star Wars al geslaagd.

Nu nog een weekje volhouden.

Paul Mijksenaar zorgt ervoor dat je de weg vindt voordat je hem kwijt was.

Presentatie Nooit Meer Slapen

Ik presenteerde Nooit Meer Slapen op 23 oktober. Daarin interviewde ik ‘wayfinding-expert’ Paul Mijksenaar omdat hij de BNO Piet Zwart Prijs 2015 kreeg uitgereikt, een oeuvreprijs voor een excellent ontwerper die van grote betekenis is voor het vakgebied en een voorbeeldfunctie heeft voor volgende generaties.

De meesten van u kennen Mijksenaar niet persoonlijk. Maar hij is er iedere keer dat u verwilderd om u heen kijkt op Schiphol. Degene die u rustig bij de hand neemt en er voor zorgt dat u naar het vliegtuig wordt geleid. Of naar de wc’s.

Paul Mijksenaar is de specialist op het gebied van ‘wayfinding’. Iets dat in verkeerd nederlands ook wel ‘bewegwijzering’ wordt genoemd – want wat hij doet is meer dan simpelweg bordjes met pijlen plaatsen. Hij zorgt ervoor dat je de weg vindt voordat je hem kwijt was.

Het bureau dat hij oprichtte, Mijksenaar, werkt inmiddels in 15 landen, op vier continenten en is te vinden in Amsterdam en New York. Je vindt hun werk op luchthavens als JFK en La Guardia, maar ook in artis bijvoorbeeld, de ikea en in de Steven Spielbergfilm The Terminal.

www.vpro.nl

Prinses Leia’s slavenbikini wordt bedreigd

column voor De Volkskrant

Barre tijden voor liefhebbers van vrouwelijk naakt. De Playboy stopt met blote vrouwen, de Pirelli-kalender bestaat in 2016 vooral uit smaakvolle zwart-witfoto’s van dames met kleren aan en nu proberen ze ook de bikini van prinses Leia uit het collectieve geheugen te wissen.

De metalen slavenbikini, een cultureel icoon dat talloze jongens door de puberteit heeft gesleept en dit jaar nog voor 85 duizend euro van eigenaar wisselde, is passé. Tenminste, dat stelde een van de Star Wars-tekenaars onlangs op Facebook. ‘Geloof me, je zult geen nieuwe merchandise meer zien met die ‘slaven-outfit’.’ Je verlustigen aan een schaarsgeklede Leia die door de vieze Jabba de Hutt tot seksslaaf is gemaakt, is volgens hem verleden tijd. (Hij kreeg niet helemaal gelijk: er is nu een Mrs. Potatohead in die bikini te koop, de doodsteek voor elke seksuele Leia-fantasie.)

Je kunt Leia’s bikini wel uit de schappen halen, maar nooit meer uit de hoofdjes van puberjongens

Of het officieel beleid is of niet: het past perfect bij alle andere pogingen de Star Wars-franchise vrouwvriendelijker in de markt zetten. Daisy Ridley speelt een hoofdrol in de nieuwe Star Wars-film, er is een vrouwelijke schurk in een aseksueel pak, en Leia wordt generaal genoemd in plaats van prinses. Goed, de nu 59-jarige Carrie Fisher moest 20 kilo afvallen voor die rol (‘ze wilden me niet helemaal inhuren - slechts driekwart van me’, zei ze in Good Housekeeping) maar het ís wat, een oudere Leia.

Star Wars was altijd ‘een jongensding’, stelde regisseur J.J. Abrams deze week in Good Morning America. Hij wilde een film maken ‘waar ook moeders hun dochters mee naar toe kunnen nemen’.

Maar dat kon bij de eerste serie Star Wars-serie ook al, simpelweg omdat ook meisjes epische verhalen over goed en kwaad interessant vinden. Leia was bovendien een opmerkelijk sterk vrouwelijk personage. Die slavenoutfit in Return of the Jedi - door Fisher omschreven als iets ‘wat supermodellen dragen in de zevende cirkel van de hel’ - was ongelukkig. Maar het interessante van het pak is dat Leia er zelf ook pissig van wordt en het letterlijk tegen haar kwelgeest keert, die daardoor op afschuwelijke wijze het loodje legt.

Er is nog iets: de hele feminisering ten spijt, Rey- en Leia-figuren zijn in het nog op jongens gerichte merchandise-imperium opvallend afwezig. ‘Het ondermijnt alle progressieve mogelijkheden van de personages’, aldus mediaprofessor Rebecca Hains in The Washington Post. ‘Kinderen leren dat vrouwelijke personages minder belangrijk zijn dan hun mannelijke tegenspelers en daarom niet eens verkrijgbaar zijn als speelgoed of kostuum.’

Goed, die slavenkettingen moesten maar geschrapt worden. Maar beter een sexy geklede Leia-pop, dan helemaal geen Leia-pop. En wat de jongens betreft: je kunt de bikini wel uit de schappen halen, maar nooit meer uit de hoofdjes.

Het Geheim achter het Leuke Feitjesboek

Reportage Nooit Meer Slapen

Hoe maak je een informatief boek voor kinderen leuk? Als twee mensen dat weten zijn het schrijver Jan Paul Schutten en illustrator Floor Rieder. Hun evolutie-boek Het raadsel van alles wat leeft was een enorm succes bij publiek, pers en prijzenuitreikers. Nu is er Het Wonder van Jou en je biljoenen bewoners, over het menselijk lichaam. Aan Floortje Smit leggen ze uit wat Het Geheim van het Leuke Informatieve Kinderboek is.

Illustratie uit boek Illustratie uit boek

Jack (Titanic) moest dood

Column de Volkskrant

Het heeft bijna twintig jaar geduurd, maar nu heeft Kate Winslet het zelf toegegeven: Jack had er best bij gekund op die oude deur in Titanic (1997). Wanneer het onzinkbare schip gezonken is en Jack zijn grote liefde Rose op een stuk wrakhout laat liggen terwijl hij er blauwbekkend naast zwemt, had haar personage best een beetje kunnen inschikken, zo zei Winslet tegen de Amerikaanse tv-presentator Jimmy Kimmel in diens latenightshow. Misschien was Jack dan uiteindelijk niet koud en blauw in de Atlantische Oceaan verdwenen, complete bioscoopzalen in tranen achterlatend.

Het is een heikele kwestie, die fans al jaren bezighoudt. Kwam Jack terecht aan zijn tragische, wereldberoemde einde of vond rijkeluismeisje Rose haar comfort uiteindelijk toch belangrijker dan de liefde van haar leven? Online demonstreren fans op foto’s dat er ruimte zat was op het vlot. Sterker nog: het duo had zelfs een kaartje kunnen leggen terwijl zij rustig op redding wachtten. Maar dan houd je geen rekening met het drijfvermogen van de deur, bracht regisseur James Cameron daartegenin. Als Jack erbij zou klimmen, zou het vlot kapseizen.

Dus werd ook het drijfvermogen onderzocht: een grenen deur had het duo kunnen houden, berekende een schrijfster van website physicsbuzz. Pech voor Jack: waarschijnlijk was de deur van eikenhout. Het tv-programma MythBusters concludeerde dat ze het hadden kunnen overleven als ze het reddingsvest van Rose onder de deur hadden gebonden. Kom maar eens op zo’n idee, in alle chaos. Bovendien: dan nog hadden ze deels onder water gelegen - een dokter zou eerst moeten aantonen dat ze niet zouden zijn bezweken aan onderkoeling.

Cameron was er klaar mee. Jack moest gewoon dood, reageerde hij. Stond in het script. Dat klinkt als een zwak excuus, maar eigenlijk is er geen beter argument denkbaar. Jack is niet het enige filmpersonage dat zich opoffert voor de liefde of een groter goed terwijl dat logischerwijs niet had gehoeven. Hij is in het goede gezelschap van onder anderen Robert Neville (I Am Legend), Vesper Lynd (Bond-film Casino Royale) en George Clooney (Gravity).

Zij allen sterven in emotioneel dermate effectieve scènes, dat ze slechts tijdelijk geloofwaardig hoeven te zijn. In Titanic maakte juist Jacks opofferingsgezindheid de romance tot een van de grootste uit de filmgeschiedenis. Winslet wordt er nog steeds op aangesproken, zei ze tegen Kimmel. Dus misschien hadden de fans zich de afgelopen twintig jaar niet zo druk gemaakt als DiCaprio op dat vlot was geklauterd. Maar de vraag is of het ze ook zoveel had kunnen schelen als hij níet in het donkere, koude water was verdwenen.

Van Warmerdam vs huurmoordenaar

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

Van absurdistische Abel tot het duistere Borgman dat twee jaar geleden geselecteerd werd voor Cannes: in zijn films schept de veelbekroonde regisseur Alex van Warmerdam telkens een volstrekt eigen universum dat ergens tussen sprookjesachtig en absurd in ligt. Nu komt hij met Schneider versus Bax, een letterlijk lichte film waarin een huurmoordenaar het opneemt tegen een schrijver - al loopt alles heel anders dan hij dacht. Ik sprak met hem.

Ni Hao Holland: Chinezen in Giethoorn

Reportage VPRO Nooit Meer Slapen

De Chinese toerist heeft Giethoorn ontdekt – en vice versa. Documentairemakers Ilja Kok en Willem Timmers begonnen te filmen voordat dit groots werd opgepikt door de media, toen de Giethoornaren de eerste bordjes met ‘geen toegang’ in het chinees in hun tuinen zetten.

Eerder maakten Kok en Timmers al een film over Nederlandse toeristen die op reis proberen de perfecte foto van Afrikaanse stammen te maken. In Ni Hao Holland draaien ze de rollen om: terwijl Giethoorn zijn best doet om de voor ons uniforme groep Chinezen te pleasen, vragen zij zich af waar de Chinezen naar op zoek zijn. En zijn zij echt zo anders dan de Nederlandse toeristen in den vreemde?

Ik sprak met regisseur Willem Timmers.

Still uit Ni Hao Holland Still uit Ni Hao Holland

Filmmaker Van Gogh

EYE filmcafé

Op 2 november 2014 was het precies tien jaar geleden dat columnist, interviewer en filmmaker Theo van Gogh werd vermoord. Eye (Amsterdam) vertoonde daarom al zijn dertien speelfilms, om juist de kwaliteiten van Van Gogh als filmmaker en filmliefhebber uit te lichten.

Ik presenteerde het Eye Filmcafé, semi-live vanuit Eye, een thema-uitzending over Theo van Gogh, waarin ik sprak met onder andere Roeland Hazendonk en Gerardjan Rijnders (resp. schrijver en regisseur van het toneelstuk Van Gogh Spreekt) en Van Goghs vriend Emile Fallaux.

Dit is een fragment, een interview met producent Gijs van de Westelaken en actrice/scenariste Renee Fokker.

De piemel van Ben Affleck

column de Volkskrant

Een ruim twee uur durend, gitzwart beeld van de verlammende wereld die het huwelijk kan zijn. Een misantropische visie op man-vrouwverhoudingen. Maar de meest prangende vraag die Gone Girl oproept, werd gesteld tijdens een interview met MTV News: was dat nou echt de penis van Ben Affleck?

Jazeker, glunderde Affleck. Die de kijkers meteen aanraadde zijn piemel in imax of 3D te bekijken omdat die daar beter tot zijn recht zou komen. Hij vertelde en passant ook nog hoe koud het was geweest op de set.

Dit leidde tot een ware penisjacht een beetje vergelijkbaar met de ooit verhitte zoektocht naar Sharon Stone’s Basic Instinct-shot. Wie had hem in de bioscoop gezien? Waar had hij zich eigenlijk verstopt in die twee uur? Voor de wanhopigen wijdde de culturele website Vulture.com duizend woorden aan een spot-de-penis-stappenplan.

Vanwaar al die heisa? Is het de eerste A-ster die de piemel ontbloot? Zeker niet, kijk gerust op mrman.com. Was het opzichtig? Nee, als je met de ogen knippert, mis je het. En de full frontal penis van Michael Fassbender in Shame (‘Serieus, je kunt golf spelen zonder handen’, aldus een geïmponeerde George Clooney destijds) valt moeilijk te overtreffen.

Maar Affleck lijkt er zo blij mee, en een penis in de bioscoop is nog steeds een zeldzaamheid. Het zijn vooral vrouwen die in films bloot rond paraderen. Dat is namelijk leuk. Maar een piemel zou de heteromannen in de bioscoop angst aanjagen, wordt in Hollywood gedacht.

Als er mannelijk naakt is te zien, is dat dus nooit ‘zomaar’. Het heeft betekenis. Kijk mij eens zelfverzekerd flappen, zeggen de mannelijke acteurs die casual naakt door het beeld lopen. Waarom maak ik je zo ongemakkelijk dat je erom moet lachen, vraagt de piemel tijdens de scène waarin Sarah haar blote vriend Peter de bons geeft in Forgetting Sarah Marshall, of die naast het hoofd van de telefonerende acteur John C. Reilly in Walk Hard: The Dewey Cox Story. In Boogie Nights zit je nota bene te wachten op een kruisshot van de groot geschapen pornoster Dirk Diggler en als je zijn penis dan ziet, voel je je toch wat beschaamd. Waar vrouwelijk naakt vaak bedoeld is als een traktatie, is mannelijk naakt een confrontatie, een spiegel voor het publiek.

Vandaar misschien dat de mannelijke acteurs achteraf lacheriger of laconieker kunnen doen over hun naaktscènes dan hun meer beschroomde vrouwelijke collega’s. Al is de eerste keer voor mannen ook echt niet makkelijk, aldus de meest notoire naaktloper Ewan McGregor (Velvet Goldmine, Young Adam, Trainspotting enzovoorts). Maar toen de broek eenmaal uit was, zo vertelde hij, kreeg hij er ‘een kick’ van. ‘Een gevoel van macht, snap je?’

Aha. Naakt werkt dus bevrijdend en als de beer los is, is hij los.

In dat geval gaan we nog veel meer van Ben Affleck zien in de toekomst.

Ben Afflecks piemel zoek je zelf maar op internet Ben Afflecks piemel zoek je zelf maar op internet

Vinex drama

Column de Volkskrant

Je kunt erop wachten. Bij elk familiedrama of pedofilieschandaal in een Vinexwijk is er altijd wel een buurvrouw bereid om geschokt die ene zin te stamelen. ‘Je verwacht het overal, maar niet…’

‘Serieus?’ denk ik dan altijd. ‘Echt niet?’ Als ik iets associeer met verknipte geesten, verstoorde seksualiteit en familie-ellende dan zijn het nette hekjes om eenvormige huizen.

Dat mijn fantasie op hol slaat bij dat soort buurten is te danken aan David Lynch, die meteen al in de openingsscène van Blue Velvet (1986) laat voelen dat er heel wat verborgen ligt tussen het gras van keurig aangeharkte tuintjes. Krioelende insecten, om te beginnen. Een afgesneden oor. Of aan Sam Mendes die in American Beauty (1999) de afgestompte Lester Burnham zichzelf laat voorstellen aan de hand van zijn buurt en burn-out. Of aan Todd Solondz, die met zijn gitzwarte komedie Happiness (1998) vilein achter de voordeuren van de Amerikaanse buitenwijk dook. Daar wonen eenzame mannen die zich verliezen in drank en telefoonseks. Keurige huisvaders die de handen niet af kunnen houden van de vriendjes van hun zoon. Deze week komt het vervolg Life During Wartime uit – daarin is de familie Jordan bijna in zijn geheel van New Jersey naar Florida verhuisd. Van de ene suburb naar de andere: gelukkiger werden ze er niet op.

The Stepford Wives (2004), Little Children (2006), Revolutionary Road (2008), de televisieserie Desperate Housewives: het beeld dat zij schetsen van buitenwijken blijkt veel hardnekkiger dan dat uit blije sitcoms, waar buren in en uit lopen, relatieproblemen altijd in 20 minuten worden opgelost en honden nooit ziek zijn. Hoe kan dat? Is het zo dat Hollywood de suburbs haat, zoals de Financial Times concludeerde toen Revolutionary Road uit kwam? Schrijver Lee Siegel zag ‘vijftig jaar anti-buitenwijk-sentimenten in Amerikaanse cultuur’ – ook in literatuur dus – die vaak ‘in het absurde’ zijn doorgevoerd. De suburb, zo betoogt hij, werd al snel symbool voor alles wat intellectuele stadsmensen verafschuwen: uniformiteit en burgerlijkheid. De mensen die er gingen wonen, zijn types die de eigen veiligheid openlijk verkiezen boven een soort gezamenlijke verantwoordelijkheid om de hele wereld beter te maken.

Toch kan de verklaring ook simpeler: de architectuur van zo’n wijk contrasteert zo lekker met ellende. De huizen voldoen er aan alle eisen die een consument zou kunnen stellen: de kamers zijn er ruim, net als de tuin. Het is er rustig, veilig en niet duur. Alle randvoorwaarden om gelukkig te worden, zijn hier aanwezig. Kortom: wie dat niet is, heeft dat alleen aan zichzelf te danken. Dat is tegelijkertijd de kiem van alle ellende: zo’n aangeharkt tuintje confronteert je elke dag genadeloos met gefnuikte dromen en menselijk falen. Een mens zou door minder doordraaien.

American Beauty American Beauty

Oorlogsjournalistiek: ‘Een heilig beroep’

Radiodocumentaire afstudeerwerk

Tweede plaats RVU Radioprijs, a

fstudeerwerkstuk aan de Rijksuniversiteit Groningen 2004

In 1982 liep een cameraploeg van de IKON in El Salvador in een hinderlaag. De dood van de vier mannen zorgde voor een schok in Nederland: het grote publiek werd voor het eerst echt geconfronteerd met de dilemma’s van de oorlogsverslaggeving: Hoe ver gaat het ‘heilige’ van dat beroep? Met andere woorden: hoe bevlogen mag een verslaggever zijn? En waar liggen de grenzen in gevaarlijke situaties?

In deze radiodocumentaire praten drie verslaggevers over de keuzes die zij tijdens de burgeroorlog in El Salvador gemaakt hebben op het gebied van veiligheid en bevlogenheid. Het een spannende zoektocht naar de dilemma’s waar een oorlogscorrespondent dagelijks mee te maken heeft, maar waar de lezer/kijker geen weet van heeft. En over de frustratie, spijt en cynisme achteraf.

In de documentaire praat Floortje Smit met drie archetypische journalisten: de bevlogen correspondent, de avonturier en de objectieve journalist. Jan van der Putten, de geëngageerde journalist, staat bekend als dé Latijns-Amerika-correspondent van de jaren zeventig en tachtig. Hij is ontslagen bij NRC Handelsblad omdat hij te veel zou schrijven vanuit een links standpunt. Bovendien heeft hij de ergste aanslag op zijn leven meegemaakt in El Salvador. Arnold Karskens – inmiddels Nederlands bekendste oorlogsverslaggever – is de avonturier, met een gouden hart. De burgeroorlog in El Salvador was zijn vuurdoop. Hoewel hij vol idealen aankwam, verloor hij deze snel en werd hij later een van de grootste critici van de geëngageerde journalistiek. Marlise Simons - werkzaam voor de The Washington Post - staat in deze documentaire voor de objectieve journalist. Met grote tegenzin bleef zij de machthebbers, ‘de moordenaars’, opzoeken, terwijl haar politieke bewustzijn alleen maar groeide.

De documentaire bestaat uit twee blokken. In het eerste deel worden de journalisten voorgesteld, terwijl zij de situatie in El Salvador in de jaren tachtig schetsen. Een belangrijk onderdeel hiervan is de dreiging tegen de pers. In het tweede deel staan de twee hoofdvragen centraal. Hoe weet je waar de grenzen liggen in gevaarlijke situaties? Hoe kun je objectief blijven in zo’n maatschappij? De moord op de IKON-ploeg loopt als een rode draad door de documentaire.

Muziek: Salvadoraanse band Yolocamba-i-ta.

Uitzenddatum vrijdag 26 augustus 2005, op 747 AM.

Memorial IKON-ploeg 1982 Memorial IKON-ploeg 1982